Büyük Ünlü Uyumu: Türkçe sözcüklerde bulunan ünlü harflerin “kalınlık- incelik” uyumudur. Buna göre bir sözcüğün ünlüleri ya hep ince ünlü, ya da hep kalın ünlü olur.

♦ yo-ğurt (o-u kalın ünlüler) büyük ünlü uyumuna uyar.

♦ öğ-ren-ci (ö-e-i ince ünlüler) büyük ünlü uyumuna uyar.

♦ ki-tap (i- İnce, a- kalın) büyük ünlü uyumuna uymaz.

Büyük ünlü uyumu Türkçe’nin temel kuralıdır. Bu yüzden genellikle her Türkçe sözcükte bu kural bulunur. Türkçe sözcüklerin büyük ünlü uyumuna aykırılık göstermesini üç başlık altında toplayabiliriz:

a. Türkçe olmalarına rağmen zaman içinde değişen bazı sözcükler kurala uymaz:

♦ Anne (ana), kardeş (karındaş-kardaş)

♦ şişman (şişmen), hani (kanı), hangi (kangı), elma (alma)

b. Birden fazla sözcüğün birleşmesinden oluşmuş sözcükler (birleşik sözcükler) bu kurala uymayabilir:

* Yapabilmek, güneydoğu, uyurgezer, hanımeli…

c. Dilimizdeki ekler, sözcüğün ünlü harflerine göre değişerek sözcüğe eklenir. Sözcük büyük ünlü uyumu kuralına uymuyorsa, ek son heceye göre değişerek kullanılır:

Çiçek-ler ağaç-lar kitap-lar kalem-ler

Yabancı sözcüklerin bazıları son hecelerin-deki ünlü harf kalın olsa da, eki ince sesli olarak alır: saat-ler, hal-ler, sıhhat-im….

Bazı eklerimiz sözcüğün ünlü harflerine göre değişmez, her zaman aynı şekilde kullanılır. Bu ekleri alan sözcükler büyük ünlü kuralına uymaz:

ağlıyor-gülüyor ağlarken-gülerken gecekj- akşamki geceleyin- sabahleyin

sarımtırak- ekşimtırak (Yerini “-msi” ekine bırakmak üzeredir.)

vatandaş.- meslektaş. (Bu ek de günümüzde kurala göre değişmektedir.) teyzemgil- halamgil (Yerini “-ler” ekine bırakmak üzeredir)

Yukarıdaki durumların dışında kalan ve büyük ünlü uyumuna uymayan sözcükler yabancı dilden alınmış olanlardır: kalem, insan, otel, televizyon, sinema….

Türkçe bir sözcüğün ilk hecesindeki ünlü düz ise {a,e,ı,i) öteki hecelerin, getirilecek eklerin ve “mi” edatının ünlü harfleri de düz olur:

A- ra- ba- (Düz Düz Düz) Küçük ünlü uyumuna uyar.

in- ce- çik (Düz Düz Düz) Küçük ünlü uyumuna uyar.

Kalınlık

ar- mut – (Düz Yuvarlak) Küçük ünlü uyumuna uyar.

me- mur —– (Düz Yuvarlak) Küçük ünlü uyumuna uyar ancak büyük ünlü uyumuna uymaz

profesör => hem büyük ünlü uyuymuna hem de küçük ünlü uyumuna aykırıdır.

b. Türkçe bir sözcüğün ilk hecesindeki ünlü yuvarlak ise (o,ö,u,ü) ondan sonraki hecede ya düz-geniş (a,e) ya da dar-yuvarlak (u,ü) “ünlü” bulunur. Sözcüğe getirilecek ekler ve “mi” edatı da buna uyar.

düşüneyim mi?

Bu kural, sözcükte birbirini izleyen iki hece için geçerlidir. Bu nedenle her hece kendinden önceki hecenin ünlüsüne göre değerlendirilir:

Bu kuralı Örnekler üzerinde inceleyelim:

gü- zel- lik- ler (Yuvarlak, Düz-geniş, Düz, Düz)

Ü- züm- cü- ler- in (Yuvarlak Dar-yuvarlak Dar-yuvarlak Düz-genİş Düz)

Küçük ünlü uyumuna göre “o-ö” ünlüleri yalnız ilk hecede bulunur. Buna uymayan sözcükler kesinlikle yabancıdır:

horoz, banyo, salon, bilardo….

“-yor” eki Türkçe bir ek olmasına karşın bu kuralı her zaman bozar:

*** geliyor, alıyor….

Büyük ünlü uyumu kuralında olduğu gibi bileşik sözcükler, yabancı dilden giren sözcükler bu kurala uymayabilir.

♦ gecekondu, radyo, mürşit…

Zamanla değişen kimi Türkçe sözcükler kurala uymaz:

♦ yağmur, kabuk, savunmak….

Aşağıdaki sözcüklerin büyük ve küçük ünlü uyumuna uygunluklarını inceleyelim:

♦ yolculuğumuz (Her iki ünlü uyumlarına da uyar)

♦ havuzda (Büyük ünlü uyumuna uyar ancak küçük ünlü uyumuna uymaz)

♦ anneciğim (Küçük ünlü uyumuna uyar ancak küçük ünlü uyumuna uymaz)

♦ görebiliyorum (Her iki uyuma da uymaz)

♦ sohbet (Küçük ünlü uyumuna uyar ancak büyük ünlü uyumuna uymaz)