İsmin yerini tutan sözcükledir.
Annem pazardan ekmek ve zeytin almış.
O        oradan        bunları          almış.

A. ŞAHIS ZAMİRLERİ
Şahıs isimlerinin yerini tutan isimlerdir.
Ben Biz
Sen Siz
O Onlar
Özellikler

1. -i, -e, -de, -den isim çekim eklerini alabilirler.
Bu akşam bize gelir misin?
Sizin evde bir kedi varmış.
2. Türkçede ekler sözcük kökünde herhangi bir değişiklik oluşturmazlar. Ancak ben ve sen şahıs zamirleri bu kurala uymaz.
Ben-> bana sen-e>sana
3. İsim tamlaması kurabilirler. Yalnızca tamlayan olarak karşımıza çıkarlar.
Bizim / evimizde bir kedi var.
Sizin / işiniz pek iyi.
T. yan
4. Biz ve siz şahıs zamirleri nezaket ve saygı bildirmek amacıyla tekil şahıs zamirleri yerine kullanılmaktadır.
Sizin isminiz ne? (Senin ismin ne?)
Siz ne iş yapıyorsunuz? (Sen ne iş yapıyorsun?)

Dönüşlülük zamiri: “kendi”
Kimi kaynaklarda şahıs zamirleri grubunda yer alır.
1. İsim çekim eklerini alabilirler.
Kendinden söz açmayı sever.
Kendini hâlâ tanıyamıyormuş.
2. Pekiştirme göreviyle karşımıza çıkabilirler. Ancak bu durumda pekiştirdiği öğeyle aynı öğeyi paylaşmak zorundadır.
Olanları ona ben kendim anlattım.                                 (Pekiştirme görevi var.)
(özne)                                      Y.
Siz kendiniz bunun böyle olmasını istediniz. (Pekiştirme görevi var.)
(özne)                                                     Y.
Ben kendime çok güveniyorum.                                      (Pekiştirme görevi yok.)
Ö.      D. T.

Sen kendini neden yoruyorsun?                                       (Pekiştirme görevi yok.)
Ö.       N.
3. İsim tamlaması kurabilirler. Hem tamlayan hem de tamlanan olarak karşımıza çıkarlar.
Kendi dünyasında yaşıyordu.
T.yan
Babamın kendisi de suçlu.
T. nan

B. İŞARET (GÖSTERME) ZAMİRLERİ
İşaret yoluyla ismin yerini tutan zamirlerdir.
Bu Bunlar Böylesi Öteki
Şu Şunlar Şöylesi Beriki
O Onlar Öylesi

Bu hâlâ düzeltilmemiş.
Şu hangi öğrencinin?
Beriki nereden gelmişti?

Özellikler

1. –i, -e, -de, -den isim çekim eklerini alabilirler.
Bunu ötekine kim verecek?
Öylelerinden sakın borç alma.
2. Bu, şu, o işaret zamirleri burası, şurası, orası şeklinde kullanılarak yer bildiren işaret zamiri durumuna gelir.
Burası oralardan daha güzel.
Ben orayı çok merak ediyorum.
3. İsim tamlaması olarak kullanılabilirler. Hem tamlayan hem tamlanan olarak karşımıza çıkarlar.
Bunun düğmesi kopmuş.
T. yan
Şunun evi nerede?
T. yan
Arabanın burasını kim boyadı?
T. nan
4. O – şahsı karşılarsa – şahıs zamiri
O seni çok seviyor.
O hâlâ eve gelmemiş.
O – eşyayı karşılıyorsa – işaret zamiri
O yine arızalandır.
O henüz onarılmamış.
O – ismi nitelerse – işaret sıfatı
O kazağı verir misin?
O pencerede durma!

C. BELGİSİZ ZAMİRLER
Belgisizlik yoluyla ismin yerini tutan zamirlerdir.
Bazısı                     Birkaçı                        Çoğu                         Kimi                          Hiç kimse

Biri                         Herhangi biri              Başkası                     Birçoğu                      Hiçbiri

Hepsi                     Tümü                         Şey                            Kimse                         Falan
Bazıları henüz hiçbirinden haber alamamış.
Kimi ders çalışıyor kimi kitap okuyor.

Özellikler:

1. –i, -e, -de, -den isim çekim eklerini alabilirler.
Hepsinden biraz aldım.
Birine bile güvenmiyorum.
2. İsim tamlaması kurabilirler. Hem tamlayan hem tamlanan olabilirler.
Gelenlerin bazıları salona geçti.
T. nan
Toplantıda çoğunun fikri alınmadı.
T. yan

Ç. SORU ZAMİRLERİ
Soru yoluyla ismin yerini tutan zamirlerdir.
Kim
Ne (y)
Nere (y)
Hangisi (n)
Kaçı(n)
Kaçıncısı(n)
Ne kadarı (n)

Özellikler:

1. –i, -e, -de, -den isim çekim eklerini alabilir.
Bu kitabı sana kim verdi? (Ali)
Baban nerede oturuyor? (İzmir’de)
Sana İzmir’den ne getirmiş? (Şapka)

Sen kaçını aldın? (Üçünü)
Neden=Neyden Zamir

Cam neden yapılır? (Kumdan)

Porselen neden yapılır? (Çamurdan)
Neden=Neyden Zamir

Sen neden ağlıyorsun?

Neden aramıza katılmadın?
2. İsim tamlaması kurabilirler. Hem tamlayan hem tamlanan olarak kaşımıza çıkarlar.
Bu nerenin elması?
T. nan
Bu adam da kimin nesi?
T. yan T. nan

D. İYELİK ZAMİRLERİ
İsim çekim eklerindendir. İsimlerde sahipliği bildirir. Kişilere göre çekimlenir.
Ünsüz ile biten isimlerde Ünlü ile biten isimlerde
(Benim) Kalem-i-m                                elbise-m
(Senin) Kalem-i-n                                  elbise-n
(Onun) Kalem-i                                      elbise-si
(Bizim) Kalem-i-miz                              elbise-miz
(Sizin) Kalem-i-niz                                elbise-niz
(Onların) Kalem-leri                               elbise-leri

Özellikler:

1. Su ve ne sözcüklerine iyelik eki gelirken iki tane yardımcı ses gelir.
Su-y-u-m            ne-y-i-m
Su-y-u-n             ne-y-i-n
Su-y-u                 ne-y-i
Su-y-u-muz        ne-y-i-miz
Su-y-u-nuz         ne-y-i-niz
Su-ları                 ne-leri
2. Tamlayanı düşmüş ad tamlamalarında karşımıza çıkar.
(Senin) Ellerin beni büyülüyor.
(Sizin) Sizlerinizi hep dinledim.
(Benim) Çocuklarım daima seni soruyor.

E. İLGİ ZAMİRİ (-Kİ)
İsim tamlamalarında tamlayanın kullanılmayıp tamlananın karşılanması için kullanılan ektir.
Tamlayan   Tamlanan
Benim            evim senin evinden güzel.
Benimki seninkinden güzel.

Kardeşiminki de bozulmuş.
Zamir “-ki”si                       Sıfat “-ki”si                             Bağlaç “ki”si
(bitişik)                                         (bitişik)                                                (ayrı)

İlgi hali ekiyle                             Bulunma hali ekiyle

-mki                                                        -deki Babam ki mert adamdır.
-nki Bendeki aşk                           Eve geldim ki ne göreyim.
Benim-ki                                              Evdeki hesap                         Çalışmış ki sınavı kazandı.
Annemin-ki                                          Çocuktaki hırs

Not: Bulunma hali ekiyle kullanılmadığı durumlarda zaman anlamı vardır.
Akşamki maç galibiyetle sonuçlandı.
Sabahki kahvaltı çok güzeldi
Önceki film neymiş?
Not: -ki’den sonra –ler çokluk ekini getiririz. Anlam bozulmuyorsa ayrı yazılır.

ZAMİRLERİN YAPISI

A. BASİT ZAMİRLER
Yapım eki almayan zamirlerdir.
Ben, sen, onlar, şunlar…

B. TÜREMİŞ ZAMİRLER
Yapım eki alarak karşımıza çıkan zamirlerdir.
Sen çok bencilsin.
Ben onu benimsedim.
Sensiz gitmem.

C. BİRLEŞİK ZAMİRLER
Hiçbiri bu olayı benimsememişti.
Olaydan birkaçı kaçabildi.
Birçoğu üniversiteye yerleşti.

ZARF ÇEŞİTLERİ

A. DURUM ZARFLARI
Durumca fiilleri veya fiilimsileri niteleyen zarflardır. Fiillere veya fiilimsilere soracağımız, “Nasıl…?” sorusunun karşılığıdır.
Örnek: Ağır ağır çıkacaksın bu merdivenlerden
                  Zarf                Fiil
Olanları bana güzelce anlattı.
                        Zarf       Fiil
Güzelce çalışıp bu soruyu çözmelisin.
  Zarf      Fiilimsi
Heyecanlı davranarak onları şüphelendirme.
   Zarf             Fiilimsi
Not: Zarflar sıfatlar gibi niteledikleri sözcüklerin hemen önünde bunmak zorunda değildir.
Kahkahayla başından geçenleri bize anlattı.
Zarf                                                   Fiil
Anmalısın sen de benim ismimi sevgiyle.
    Fiil                                               Zarf

B. ZAMAN ZARFLARI
Yüklemi zamanca tamamlayan sözcüklerdir. Yükleme soracağımız “Ne zaman…?” sorusunun karşılığıdır.
Ben de seni arayacaktım bugün.
                          Fiil         Zam. Z.
Yarın arkadaşlarla sinemaya gideceğiz.
Zaman Z.                                   Fiil
Gelecek yıl tatile çıkarız.
Zaman Z.                  Fiil
Az önce annemi aradım.
Zaman Z.                Fiil
Not: 1. Türkçede zarflar çekim eki aldıklarında isimleşirler. Ancak zaman zarfları bu kurala uymaz.
Sabahtan gördüm seni.
 Zaman Z.      Fiil
Akşama hazırlıkları tamamlarım.
Zaman Z.                        Fiil
2. Eklerle de zaman anlamı sağlanabilir.
Ben çocukken onu çok severdim.
         Zaman Z.                   Fiil

Eve geldiğimde o uyuyordu.
      Zaman Z.                Fiil
3. Zaman bildiren kini sözcükler isim olarak karşımız çıkabilir. Bunları tespit etmenin en kolay yolu öncelikle özneyi bulmak, ardından zaman zarfını aramaktır.
Gece yine benimle tartıştı.
Zaman Z.                   Fiil
Gece, bir kez daha çirkin yüzünü gösterdi.
İsim                                                Fiil
Yarın bizim işimizle ilgilenecek.
Zaman Z.                          Fiil
Yarın, insanlara hep ümit ışığı dağıtıyor.
İsim                                               Fiil
4.
Artık = bundan sonra = ZARF

Artık sevmeyeceğim.
Zaman z.        Fiil
Seninle konuşmak istemiyorum artık.
                                     Fiil         Zam. Z.
Artık ekmekleri kapıcıya ver.
Sıfat         İsim                 Fiil
Artık, ekmekleri kapıcıya ver.
Zarf                                   Fiil

C. YER-YÖN ZARFLARI
Yer-yön bakımından fiilleri ya da fiilimsileri tamamlayan sözcüklerdir. “Nere…?” sorusunun karşılığıdır.
İleri         gitti.
Aşağı      geldi.
Yukarı     çıktı.
İçeri        girdi.
Dışarı     çıktı.
Öte         gitti.
Zarf      Fiil
Not:1. Yer-yön zarfları çekim eki aldıklarından isimleşirler.
Babam arabayı ileri çekti.
                        Zarf    Fiil
Baban arabayı ileriye çekti.
                         İsim    Fiil
Konuklar yine dışarı çıktı.
                        Zarf    Fiil
Konuklar yine dışarıya çıktı.
                           İsim     Fiil
Artık biz de yukarı çıkalım
                      Zarf      Fiil
Annem yukarıyı temizlemez.
                İsim          Fiil
2. Yer-yön bildiren kimi sözcükler sıfat durumunda da karşımıza çıkabilirler.
Yukarı mahallede oturan bu adam ileri fikirli biriydi.
   sıfat        İsim                                  Sıf.      İs.

D. İŞARET (GÖSTERME) ZARFLARI “İŞTE”
İşte babamlar da geliyor.
İş. z.
İşte şimdi buldum.
İş. Z.

E. AZLIK-ÇOKLUK (MİKTAR) ZARFLARI
Azlık-çokluk bakımından fiilleri, fiilimsileri, zarfları ya da sıfatların miktarını belirten sözcüklerdir. Yukarıdaki sözcük türlerine soracağımız “Ne kadar…?” sorusunun karşılığıdır.
Fiileri: Bu sınava çok çalıştım.
Akşama biraz yoruldum.
Bugün niye az uyudun?
Fiilimsileri: Çok çalışıp kendini yormamalısın.
                       Zr.   Fiilimsi
İşi biraz ciddiye alarak çalışmalısın.
      Zarf         Fiilimsi
Zarfları: Senin gibi iyi çalışmış. (EŞİTLİK)
                        Zarf  Zarf       Fiil
Senden daha iyi çalışmış. (ÜSTÜNLÜK)
            Zarf  Zarf    Fiil
En iyi o çalışmış. (EN ÜSTÜNLÜK)
Z.   Z.         Fiil
Pek,
Gayet iyi çalışmış. (AŞIRILIK)
Çok    Z.   Fiil
Zarf
Sıfatları: Senin gibi çalışkan bir öğrenci. (EŞİTLİK)
                         Zarf      Sıfat
Senden daha çalışkan bir öğrenci. (ÜSTÜNLÜK)
                       Zarf              Sıfat
En çalışkan öğrenci. (EN ÜSTÜNLÜK)
Z.     Sıfat
Pek,
Gayet iyi çalışmış. (AŞIRILIK)
Çok   Z.      Fiil
Zarf

F. SORU ZARFLARI
Nasıl: Sınava nasıl çalıştın?
Ne kadar: Bugün ne kadar kazandın?
Ne zaman: Daima zarftır.
Baban ne zaman gelecek?
Ne:
Ne= Neden= Zarf

Sen ne ağlıyorsun gülüm?
Niçin: Daima zarftır.
Soruları niçin çözmedin?
Niye: Daima zarftır.
Arkadaşları niye çağırdınız?
Ne diye: Daima zarftır.
Sen ne diye bize gelmedin?
Neden:
Neden= Niçin = Zarf

Bu soruları neden düzenledin?
Neden bugün gelmiyor?

Neden= Neyden = Zamir

Cam neden yapılır? (Kumdan)
Bu duvarı neden yapmışlar) (Mermer tozundan)

ZARFLARIN YAPISI
A. BASİT ZARFLAR
Yapım eki alman karşımıza çıkan zarflardır.
B. TÜREMİŞ ZARFLAR
Akıl-lı davran.
Gül-erek anlatma şunu.
C. BİRLEİŞK ZARFLAR
Birleşik sözcük biçiminde oluşurlar.
Bir+az uyu. Bu+gün gel.
Nasıl(Ne+asıl) çalıştı. Niçin (Ne+için) gelmedi.
D. ÖBEKLEŞMİŞ ZARFLAR
Birkaç sözcüğün oluşturduğu zarflardır.
Evden çıkarken ona rastladım.
Zarf Öbeği                Fiil
Çanakkale’den İzmir’e geldiğimde ilk onunla tanıştım.
Zarf Öbeği                                                      Fiil
Not: Adlaşmış sıfatları niteleyen sözcükler zarftır.

Çok yaşlılarla çalışmam.
Az konuşanları işten çıkar.
Zr.      Ad. Sıf.

Çalıştım, başardım. (Çalışmak, başarmak)
Gideceğim, onunla bunu konuşacağım. (Gitmek, konuşmak)

EYLEMDE ANLAM
Eylem tabanlarında iş, oiuş, hareket, durum, kılış anlamları vardır.
a) İş Eylemleri: Eylem, bir şeyler üretmek, bir sonuç almak için bilinçli olarak yapılır.
temizle-, öğret-,…
b) Oluş Eylemleri: Bir süreç içinde kendiliğinden olan eylemlerdir.
hastalan-, büyü-, karar- …
c) Hareket Eylemleri: Yapılışı bir hareketi, bir değişikliği gerektiren eylemlerdir.
yürü-, atla-, koş- …
d) Durum Eylemleri: Varlığın içinde bulunduğu durumu, konumu belirten eylemlerdir.
bekle-, sus-, dur- …
e) Kılış Eylemleri: Eylemden etkilenen varlıkların olduğunu belirten eylemlerdir.
kes-, vur-, ört- …
EYLEMDE KIŞI
Eylemin kim ya da ne tarafından yapıldığını bildirir. Eylemlere getirilen eklerle verilir. Dört tip kişi eki vardır:
1. Tip:
geldi – m
geldi – n
geldi –
geldi – k
geldi – niz
geldi – ler
2. Tip:
gelmiş – im
gelmiş – sin
gelmiş-
gelmiş – iz
gelmiş – siniz
gelmiş – ler
3. Tip
gele (y) – im
gele – sin
gel
gele -
gele – lim
gele – siniz
gele – ler
4. Tip
_
gel
gel-sin
_
gel- (in)iz
gel- sinler

Yukarıdaki ekler, eylemi yapan kişileri karşılamak üzere eyleme kip ekinden sonra getirilir.

EYLEMDE ZAMAN

Eylem, üç temel zamanda yapılır.

1. Geçmiş Zaman: Eylem, içinde bulunulan zamandan önce gerçekleşir. (Önce eylem, sonra söz) Geldi, okumuş…
2. Şimdiki Zaman: Eylem, içinde bulunulan zamanda yapılır. (Söz ve eylem aynı anda)
biliyor, yazıyor…
3. Gelecek Zaman: Eylem, içinde bulunulan zamandan sonra yapılacaktır. {Önce söz, sonra eylem) görecek, koşacak…
Bu üç zamanın tümünü kapsayan zamana da geniş zaman denir. Eylem her zaman yapılabilir. görür, bakar…
Eylemin yapılış zamanı, tabana getirilen eklerle verilir. Bu eklere zaman ekleri denir.