Fıkra

Bir konu üzerinde kişiset görüşlerin iddiasız, kanıtsız anlatıldığı düzyazı türüdür. Fıkralar geniş açıklamalara yer vermeyen, kısa ve ilginç anlatımlı yazılardır. Daha çok, gazetelerin belli köşelerinde yaz’ârlarca, güncel olayları, kişisel görüşler doğrultusunda açıklamaya araç olan yazılardır.

Bir de “tarihi fıkra” denilen ve ilginç tarihsel olayları, kişilerin tanıklığıyla anlatan yazılar vardır.

Nasrettin Hoca fıkralarıysa, toplumun düşüncelerini, nükteli bîr biçimde yansıtan yazı türleridir.

Fıkraya benzeyen bu türün, ondan farklı olan yönü, “konulan” dır. Söyleşinin konulan her zaman günlük olaylar değildir.

Sohbetlerde ilginç konular ve çeşitli kişilerin düşünceleri de ele alınır.

Anlatımı fıkralardan ve makaleden farklıdır; sohbetlerde, senli benli, konuşur gibi bir anlatım biçimleri görülür.

Herhangi bir konu üzerinde kesin sonuçlara gitmeden, yazarın kendisiyle konuşuyormuş gibi bir anlatımla düşüncelerini dile getirdiği yazı türüne denir. Denemelerde, alabildiğine bir kişisellik, kendine özgülük vardır.

Şiir, roman, film gibi bir edebiyat ya da sanat ürününün gerçek değerini (üstün veya eksik yanlarını) ortaya koymak amacıyla yazılan; tanıtma, açıklama, değerlendirme yazılarına denir.

Eleştiri yazısı yazanlara “eleştirmen” adı verilir.

Bir konuşmacı tarafından bir yerde toplanmış topluluğa, bir düşünceyi coşkulu bir diile anlatmaya denir. Bunlara, “yaşatıcı yazılar” da diyebiliriz. Öyküleme anlatım biçiminin ağırlıklı kullanıldığı, okuyucunun bilgisini artırmaktan çok hayal dünyasını zenginleştirmeyi amaçlayan yazı türleridir:

Bir gerçeğe inanan bir insanın toplumu bu gerçeğe inandırmak için özünün bütünü ile yaptığı telkin sürecine hitabet; bir fikri, bir davayı karşısındaki insanlara dil ustalığı ile açıklamaya hitabet sanatı; toplum önünde bu konuşmayı yapana hatip; bir insan topluluğuna bir fikri vermek bir ülküyü aşılamak amacıyla söylenen sözlere ise nutuk veya söylev denir.
Hatiplik sanatı, insanlık geçmişinin en eski ve en köklü sanatlarındandır. Bu sanatla peygamberler ve din adamları insanları doğru yola davet etmişler; padişahlar, krallar ve kumandanlar ordularına bu sanatla hükmetmiş ve savaşlar kazanmıştır. Hatip olmak isteyen kişi iyi düşünen, çok okuyan, çok tecrübeli, gözlemi kuvvetli, içerisinde bulunduğu toplumu çok iyi bilen, bilgili, ileri görüşlü, söz kurallarına gerektiği kadar önem veren kişi olmalıdır. Hatip, gür sesli, özgür yaratılışlı, sevimli ve cana yakın olmalıdır. Derin hissilik, canlı hayat, sağlam yapılı bulunmak, inanç ve fikirlerde içtenlik, gür bir anlatım şekli hatibin belirgin özellikleridir. Hatibin dört temel amacı vardır.
• Bir fikri veya bir meseleyi açık bir şekilde anlatmak
• Dinleyiciler üzerinde bir iz bırakarak onları ikna etmek
• Dinleyicileri harekete geçirmek
• Dinleyicileri eğlendirmek
Hitabet aslında bir hazırlık konuşmasıdır. Zaten yukarıda tanımladığımız üzere hatip önceden hazırlanan nutku okuyan kişidir. O yüzden öncelikle bir nutuk hazırlanırken dikkat edilecek hususları ele almalıyız.
 Nutku hazırlayan konuyu planlı bir şekilde hazırlamalıdır. Yazıya geçirmeli ve hatip yazmış olduğu bu nutka önceden hazırlanmadır. Yazıya geçirmeli ve hatip yazmış olduğu bu nutka önceden hazırlanmadır. Konuşma sırasında ise yazılı metni yanında bulundurmalı; fakat konuşma sırasında kâğıda fazla bakmamalıdır. Konusuna iyi hazırlanan hatip kağıda göz ucuyla baktığı zaman konuşmasını hatasız yapacaktır.
 İçten konuşma yapmak kolay değildir. Büyük hatiplerin bile daha önceden konusunu hazırladıkları ve yanlarındaki küçük notlarından faydalandıkları ve o andaki konunun ahengine göre konuşmalarını değiştirdikleri görülmüştür. Bu yüzden hatip, konuşma sırasında her zaman metne bağlı kalmayabilir.
 Nutkun giriş cümlesi toplumun dikkatini çekecek türden olmalıdır. Hatta ilk cümleler şiirsel bir üslupta olabilir.
 Düşüncelerin planı iyi yapılmalı ve kullanılacak üslup iyi seçilmelidir.
 Gelişme bölümünde ise konu her türlü belgelerle konu açılır, örneklendirilir ve ispatlanmaya çalışılır. Dinleyicinin tansiyonunu yükseltecek fikirlerle sorulu cevaplı cümlelerle sonuç bölümüne geçiş sağlanır.
 Sonuç bölümünde ise işlenen konunun önemi ve toplumdaki tesirleri kesin ve etkili bir dil ile anlatılır.
 Hatip ele alacağı konuyu çok iyi bir şekilde savunabilmelidir. Bunun için de hitap etme sanatının inceliklerini, toplum psikolojisini ve düşünce yapısını çok iyi idrak etmelidir. Seçtiği sözcükleri ve oluşturduğu cümleleri en etkili biçimde kullanmalıdır. Sesinin tonu, mimikleri konuşmasının doğal akışıyla uygunluk göstermelidir.

Mustafa Kemal Atatürk’ün Onuncu Yıl Nutku söylev türüne en güzel örnektir.

Bir kişinin başından geçmiş olayların anlatıldığı edebi yazılara denir. Anılar, tanınmış kişilerin yaşamlarını ve onların dönemlerini yansıttığı için önem taşır. “Günlük” denilen defterlere günü gününe yazıldığı gibi, sonradan kaleme alınarak da yazılabilir. Sonradan yazılanlarda, bellek yanılmalarını önlemek için belgelerden yararlanılır.

Gezilip görülen yerlerin ilgi çekici özelliklerini ve izlenimleri anlatan yazı türüdür. Gezi yazarı, gezip gördüğü yerlerin insanlarını, insanların gelenek ve göreneklerini, o yörelerin tarihini ele alıp İlginç bir biçimde okuyucuya yansıtır. Seyahatnameler; röportaj, anı (hatırat), günlük, makale biçimlerinde de kaleme alınabilir. Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi gezi yazısı türü için en ideal örnektir.

Yaşanmış veya tasarlanmış bir olayı, bir durumu; yer, kişi ve zaman belirterek anlatan kısa yazılara denir. Yazılışları bakımından ikiye ayrılır:

1. Olay hikâyesi

2. Durum hikâyesi

Temeİ özellikleri:

□ Romandan kısadır.

□ Dar bir zamanı kapsar.

□ Kişiler, romana göre daha azdır.

□ Anlatılan olay tektir ve sınırlıdır.

□ Olaylar “serim, düğüm, çözüm” plânı içinde ele alınır.

□ Olayı sürükleyen belirli bir kişi (hikâyenin kahramanı) vardır.

Tanınmış kimselerin yaşamını, çalışmalarını, başarılarını belgelere ve tanıklara dayanarak an-iatan yazılardır.

Şevket Süreyya Aydemirin “Tek Adam”, Lord

Kinross’un “Atatürk” adlı yapıtları, biyografi türüne örnektir.

Ünlü kişilerin yaşamını, yapıtlarını ayrıntılı olarak anlatan biyografilere “monografi” ya da “biyografik roman” denir.

Tanınmış, alanında başarılı olmuş bir bilim, sanat ya da siyaset adamının, kendi yaşamını anlattığı yazı türüne ise “Otobiyografi (öz yaşam öyküsü) denir. Şevket Süreyya Aydemir’in “Suyu Arayan Adam” adlı yapıtı otobiyografiye örnektir.

Başka bir kaynaktan:

BİYOGRAFİ (YAŞAM ÖYKÜSÜ):

Topluma hizmet dokunmuş, faydalı işler yapmış büyüklerin ve edebi şahsiyetlerin hayatını konu edinen eserlere biyografi (yaşam öyküsü) denir.

Biyografinin Özellikleri:

1.     Kişilerin yaşamı tarafsız bir bakış açısıyla yazılmalıdır.

2.     Bilgi, belge ve tanıklara başvurulmalıdır.

3.     Gerçekçi bir anlatım kullanılmalıdır.

4.     Kronolojik sıra izlenmelidir.

5.     Biyografide kişinin önemi, değeri, benzerlerinden farkı belirlenmeli, asılsız bilgilere yer verilmemelidir.

6.     Nesnel bir tutum izlenmelidir.

7.     Konunun anlatılışında tarafsızlık, ifadede açıklık ve sadelik esastır.

Eski dönemlerde biyografilere “ tercüme-i hal” denmiştir. Eski edebiyatımızda

biyografilerin yerini Şuara tezkireleri almaktaydı. Bunlar şairlerin biyografisinden bahseden eserlerdi. Edebiyatımızda ilk tezkire Ali Şir Nevai’nin “Mecailisü’n Nefais” adlı eseridir.

            Biyografi Türleri:

            Evrensel Biyografi: Her döneme, her millete, her mesleğe ait kişilerin biyografilerini veren eserlere denir.

            Mesleki Biyografi: Belli, bir mesleğe mensup kişilerin yer aldığı biyografilerdir.

            Dönem Biyografisi: Belli bir dönemde yaşayanların hayat hikayelerinin verildiği biyografilerdir.

            Biyografik Roman: Ünlü kişilerin hayatlarını roman tarzında anlatan eserlerdir. Oğuz ATAY’ın “Bir Bilim Adamı”nın Romanı adlı romanı bu türün güzel bir örneğidir. Yazar bu romanında hocası Mustafa İNAN’ı merkeze alarak bir dönemin idealist neslinin hayatını yansıtmıştır.

            Monografi: Bilimsel bir konuyu veya bir kimsenin yaşamını,kişiliğini, eserlerini ayrıntılı olarak inceleyen eserlere denir.

            OTOBİYOGRAFİ:

        Bir sanatçının devlet adamının kendi yaşam öyküsünü kendisinin anlattığı yazılardır.

            Otobiyografi yazmak güçtür. Çünkü kişinin kendi hakkında tarafsız olması zordur.

            Otobiyografiler sayesinde o kişinin eserleri, düşünceleri, yaptığı işler hakkında bilgilenebiliriz. Kişi, yaşam öyküsünü kaleme alırken döneminde yaşanmış olayları da aktarabilir. Dolayısıyla otobiyografiler  hakkında bilgi kişinin yaşadığı dönem hakkında bilgi verir.

            Otobiyografide yazan ve yaşayan kişi aynı olduğu için öznellik ağır basar. Yazar, olayları ve durumları kendi bakış açısıyla yansıtır. Otobiyografi yazarının anlattığı her şeyi belgelere dayandırma zorunluluğu yoktur.

            Edebiyatımızda bu türün en güzel örneği Hasan Ali YÜCEL’in “ Hayatım” adlı eseridir.

            BİYOGRAFİ- OTOBİYOGRAFİ FARKI:

·         Biyografilerde bir kişinin yaşamı başkası tarafından, otobiyografilerde kişinin yaşamı kendisi tarafından anlatılır.

·         Biyografilerde nesnel anlatım, otobiyografilerde ise öznel anlatım benimsenir.

ANI- BİYOGRAFİ ARASINDAKİ FARKLAR:

·         Her iki tür de kişilerin hayatlarını konu edinir. Ancak anı kişinin hayatının bir kısmını, biyografi ise tamamını ele alır.

·         Anıda olaylar “birinci kişi ağzından” anlatılır. Biyografide ise olaylar “üçüncü kiş ağzından verilir.

·         Anıda anlatan ve yaşayan aynı kişi olduğu için içten bir üslubu vardır. Dolayısıyla öznellik hakimdir. Biyografilerde ise yaşayan ve yazan farklı kişiler olduğundan resmi bir üslubu vardır. Nesnellik hakimdir.