Duygu, düşünce, istek ya da yargı anlatan söz dizisine cümle denir.

♦ Okulumu, arkadaşlarımı çok seviyorum, (duygu)

♦ Bin kaygı bir borç ödemez. (Düşünce)

♦ Bilgiden başka hiçbir kuvvete heves etme.

♦ Kitaplar soğuk ama güvenilir dostlardır.

Cümlede yüklemin bildirdiği işi hareketi yapan; durumu ya da yargıyı üzerinde taşıyan varlıkları bildiren sözcüklere özne denir.

Aşağıdaki cümlelerde Özneyi bulalım.

İnsanın elinde beş parmak vardır.

Gülü seven, dikenine katlanır. Birkaç saat sonra yağmur dindi.

Hal eki alan bir sözcük özne olamaz.

Cümlede Özneyi bulmak için yükleme “kim, ne” soruları sorulur. Alınan cevap tek sözcük olabileceği gibi, söz Öbeği durumunda da olabilir.

Aşağıdaki cümlelerin öznelerini bulalım.

Tarihi eserleri yurt dışına kaçırmak suçtur. (Suç olan ne?)

Öğretmen gelince bütün öğrenciler ayağa kalktı. (Ayağa kalkan kim?)

Alevler kısa zamanda her yanı sardı. (Saran ne?)

Özne, cümlede sözcük durumunda olmayıp yüklemin aldığı kişi ekinden anlaşılırsa, buna gizli özne denir.

♦ Öğrencilerle tanışmak için can atıyorduk, (biz)

♦ Bu konuşmayı sonuna kadar dinleyemem, (ben)

♦ Evi, bir yıl içinde tamamladırlar, (onlar)

Bazı cümlelerde özne bulunmaz, bazılarında da “sözde özne” dediğimiz belirtisiz nesne olur.

♦ Sokakta yüksek sesle konuşulmaz. (Özne yok)

♦ Bütün işler yapıldı. (Sözde özne var.)

Cümlede öznenin yaptığı eylemden etkilenen varlıkları belirten sözcüklere nesne denir.

Aşağıdaki cümlelerde nesne olan sözcükleri bulalım.

♦ Marketten ekmek aldım.

♦ Nasrettin Hoca’yı herkes tanır.

♦ Yaşlı adam önce pencereyi açtı.

♦ Ablam örtüyü kaldırdı, masaya tabak koydu.

Cümledeki nesnelerin yalın halde ya da “-i” halinde olduğunu gördük. Buna göre nesneler ikiye ayrılır:

a. Belirtili Nesne: “-i” halinde otan “neyi, kimi” sorularına yanıt veren nesnedir.

♦ Televizyonlar, bu olayı günlerce gündeme getirdi.

♦ İzleyiciler, sanatçıyı uzun uzun alkışladılar.

b. Belirtisiz Nesne: Yalın halde olan, “ne” sorusuna yanıt veren nesnedir.

♦ Yazar, bu eserinden ödü! bekliyor.

♦ Kendime güzel bir kahvaltı hazırladım.

Cümlede yüklemin anlamını yönelme, bulunma, ayrılma yönünden tamamlayan sözcüklerdir.

Aşağıdaki cümlelerde dolaylı tümleç olan sözcükleri bulalım.

♦ Elİndekileri masaya bıraktı.

♦ Söylediklerimi arkadaşlarına anlatmış.

♦ Çocuklar bu sokakta oynarlar.

♦ Kitaplar sende kalsın.

♦ Bu denizden balık çıkmaz.

♦ Telefon numaranı benden aldı.

Cümlelerde” -e, -de, -den” halindeki sözcüklerin dolaylı tümleç olduğunu gördük. Dolaylı tümleçler yükleme sorulan “kime, nereye, kimde, nerede, kimden, nereden?” sorularına yanıt verir.

Yüklemin anlamını zaman, durum, yer-yön, azlık-çokluk, soru bakımından tamamlayan sözcüklerdir.

Aşağıdaki cümlelerde zarf tümleci olan sözcükleri bulup yüklemi hangi yönden tamamladıklarını belirtelim.

♦ Yemeklerini konuşmadan yediler ( Zarf Tümleci )

♦ Öğrenciler içeri girdiler. ( Zarf Tümleci )

♦ İş yaparken çok terledim. ( Zarf Tümleci )

♦ Gün doğmadan yola çıkmalıyız. ( Zarf Tümleci )

♦ Deneme sınavı ne zaman yapılacak. ( Zarf Tümleci )

Yükleme sorulacak “ne zaman, nasıl, ne kadar?” sorularının yanıtını veren sözcükler, hal eki alsalar da zarf tümleci olurlar. Ancak yer-yön zarfı olan sözcükler “-e, -de, -den” hal eklerini aldıklarında zarf tümleci değil, dolaylı tümleç olurlar.

♦ Borcunu üç taksitte ödedi. (Zarf Tümleci)

♦ Haftaya deneme sınavı var. (Zarf Tümleci)

♦ Bizimle yakından ilgilendi. ( Zarf Tümleci )

♦ Biraz dışarıya çıkacağım. (Dolaylı Tümleç)

♦ Yukarıdan bazı gürültüler geliyor. (Dolaylı Tümleci)

♦ içeride birkaç kişi kaldı. (Dolaylı Tümleç)

♦ Dışarı çıkacağız. ( Zarf Tümleci )

Yüklemin anlamını araç, birliktelik, Özgülük gibi ilgiler kurarak tamamlayan tümleçlerdir.

“ile” ve “için” sözcükleri kendinden Önceki sözcüklerle birleşerek edat tümleci oluşturur.

♦ Ankara’dan uçakla döndük. (Araç)

♦ Koştuğu için yorulmuş. ( Sebep )

♦ Bu konuyu babamla tartıştık. ( Birliktelik )

Bir cümlede özne ve yüklem arasında iki yönden uygunluk aranır.

1. Tekillik-Çoğulluk Yönünden Uygunluk:

Tekil öznelerin yüklemleri tekil, çoğul özneierin yüklemleri de çoğul olur.

♦ Çocuk, odasında ders çalışıyor.

♦ Öğrenciler, öğretmenlerini dikkatle dinlediler.

♦ İnsanlar, bugünlerde okula gelmiyorlar.

Öznesi insan olan cümlelerde özne bir topluluğu ifade ediyorsa yüklem tekil de olabilir.

■ Belediye zabıtaları pazarcılara ceza yazdı.

♦ Meclis bu arafar toplanacak

Aşağıdaki durumlarda özne çoğul da olsa, yüklem tekil ojur;

Bitki ve hayvan adlan

♦ Ağaçlar yapraklarını döküyor.

♦ Kelebekler çiçekten çiçeğe konuyor.

Zaman adlan

♦ Yıllar su gibi akıp geçti.

♦ Günler geçmiyor.

Sovut kavramlar

♦ Duygular zamanla değişir.

♦ Gözlerim görmez oldu.

Evlem adları

♦ Yangın yerinde bağrışmalar, koşuşmalar saatlerce sürdü.

♦ Ölü ardından ağlayışlar ne kötü!

Organ adlan

♦ Kulaklarım basınçtan tıkandı.

♦ Gözlerim görmez oldu.

Cansız varlıktar

♦ Gözümün önünde yıldızlar uçuşuyor.

♦ Buradan ne ışıklar geçti.

Belgisizlik veya sayı anlamı taşıyan özneler

♦ Birkaçı dışarıda bekliyor.

♦ Üç kişi sınıfa girdi.

NOT: Kişileştirme yapılan insan dışı varlıklarda Özne çoğul ise yüklem de çoğul olabilir.

Çiçekler sevinç içinde, birbirlerine “günaydın” dediler.

Kurbağalar ölü ardından bağlıyorlardı.

3. tekil kişilerde anlatıma saygı değeri kazandırmak için yüklem çoğul kullanılır.

Valimiz, okulumuzu şereflendirdiler. Müdür Bey geldiler mi?

2. Kişi Yönünden Uygunluk:

Özne kaçıncı kişiyse yüklem de aynı kişinin ekini alır.

♦ Sen yarın bize gelmelisin.

♦ Biz bu konuları öğrenmedik.

♦ Işıl’la sen bugün sokağa çıkmayın.

♦ Onur’la ben maça gidiyoruz.

♦ Ebru ve kardeşi sinemaya gitmişler.

2. tekil kişiler, saygı anlamında 2. çoğul kişi olarak kullanılır.

♦ Siz, şu koltuğa geçiniz.

Birden çok duygu, düşünce, istek ve yargı bildiren cümlelere “birleşik cümle” denir.

Bu tür cümlelerde, yüklemin yanı sıra bir de “yan cümiecik ya da cümle” bulunur

“Çok koşan” Yan cümlecik

“çabuk yorulur.” Temel cümle

Yan cümlesi, temel cümlenin öznesi, nesnesi, tümleci olan bileşik cümlelere “Girişik Cümle” denir…..

♦ Araba devrilince / yol gösteren/ çok olur.

1. Yan cümlecik 2.Yan cümlecik Temel cümle

□ Yan cümleciği dilek-şart kipli ya da şart bileşik zamanlı olan cümlelere “Şart Cümlesi” denir.

♦ Dersi dinlesen / anlarsın. (Zarf) -

Yan cümlecik Temel cümle.

♦ Bizimle gelirsen/ her sevi öğrenirsin. (Zarf)

Yan cümlecik Temel cümle

Yan-cümlecik görevindeki bağımsız bir cümlenin “ki” bağlacıyla temel cümleye bağlandığı cümlelere “ilgi cümlesi” denir. Bu tür cümleler de bileşik yapılı sayılır. Bu cümlelerde “ki” bağlacı kendinden sonraki yan cümieyi kendinden önceki temel cümleye nesne veya zarf tümleci olarak bağlar, koşul ilgisi kurar. Bu özellikler yoksa cümleler bağımsız olacaklarından bağlı cümleyi oluştururlar.

♦ Sandım ki söylediklerimi dinleyecek.
Temel cümle Yan cümlecik

(Söylediklerimi dinleyecek sandım.)

□ Cümle içinde tırnak içinde yazılacak alıntı cümleler de cümlecik görevinde sayılır. Bunlara iç içe girişik cümle denir.

♦ Öğleyin yemek yemedim, dedi genç adam.

İç cümlecik temel cümle

♦ Öğretmen: “Bugün sınavlarvar.” dedi.

En az iki bağımsız cümlenin sıralanmasıyla oluşan, aralarındaki anlam bağıntısı olan, virgül ya da noktalı virgülle ayrılan cümlelere “sıralı cümle” denir.

♦ Beni uzaktan gördü; // yanıma yaklaştı// elimi sıktı.

1 .bağımsız cümle 2.bağımsız cümle 3.bağımsız cümle.

□ Sıralı cümlelerdeki bağımsız cümleler, basit ya da birleşik cümle olabilir.

♦ Onun konuşmasından hoşlanır. // sadece dinlerdi.

1.cümle (bileşik cümle)

2. cümle (basit cümle)

* Sıralı cümleler, ortak öğeli olabilir. Bu tür cümlelere, bağımlı sıralı cümle denir.

♦ Bu dallarla kendimize atlar yapar. // cirit oynardık.

♦ Okula hep gelirim, giderim.

En az iki cümlenin sıralanmasıyla oluşan ve aralarındaki anlam bağıntısı bağlaçlarla sağlanan cümlelere “bağlı cümle” denir.

♦ Çok konuştu: // ama onu ikna edemedi.

1 .cümle bağlaç 2. cümle

♦ Seninle gelirim; // fakat bir şartla.

□ Bağlı cümleler de ortak öğeli olabilir.

♦ Bu durumdan kurtulmak için çareler arıyor, fakat bir türlü bulamıyordu. (Özne)

♦ Ne kendi geldi ne haberi. (Yüklem)

Aşağıdaki cümleleri inceleyerek, yüklemlerini ve eylem bildiren diğer sözcükleri gösterip yapılarına göre çeşidini belirtiniz.

♦ Her sabah Hisar Iskelesi’nden vapura binerdi. (Basit)

♦ Bursa’yı arkada bırakıp ovalara daldık. ( )

♦ Beni sevgiyle selâmladı, elimi sıktı, hatırımı sordu, ( )

♦ Mehmet Ali, bavullarını duvarın dibine koydu ve sonra dışarı çıktı. { )

♦ Yarın işin varsa, daha sonra görüşelim. ( }

♦ Öğretmenine ödevini yapmadığını söyledi.