BASİT CÜMLE

Bir tek duyguyu, bir tek düşünceyi, bir tek isteği, olayı, yargıyı anlatan söz dizisine “basit cümle” denir.

Basit cümlelerde, yüklemin dışında hüküm veya oluş bildiren bir sözcük yoktur. Başka bir deyişle bir tek yüklem vardır.

♦ Yol kenarında güzel bir bahçe gördüm.

♦ Bugünlerde havalar çok ısındı.

Birden çok duygu, düşünce, istek ve yargı bildiren cümlelere “birleşik cümle” denir.

Bu tür cümlelerde, yüklemin yanı sıra bir de “yan cümiecik ya da cümle” bulunur

“Çok koşan” Yan cümlecik

“çabuk yorulur.” Temel cümle

Yan cümlesi, temel cümlenin öznesi, nesnesi, tümleci olan bileşik cümlelere “Girişik Cümle” denir…..

♦ Araba devrilince / yol gösteren/ çok olur.

1. Yan cümlecik 2.Yan cümlecik Temel cümle

□ Yan cümleciği dilek-şart kipli ya da şart bileşik zamanlı olan cümlelere “Şart Cümlesi” denir.

♦ Dersi dinlesen / anlarsın. (Zarf) -

Yan cümlecik Temel cümle.

♦ Bizimle gelirsen/ her sevi öğrenirsin. (Zarf)

Yan cümlecik Temel cümle

Yan-cümlecik görevindeki bağımsız bir cümlenin “ki” bağlacıyla temel cümleye bağlandığı cümlelere “ilgi cümlesi” denir. Bu tür cümleler de bileşik yapılı sayılır. Bu cümlelerde “ki” bağlacı kendinden sonraki yan cümieyi kendinden önceki temel cümleye nesne veya zarf tümleci olarak bağlar, koşul ilgisi kurar. Bu özellikler yoksa cümleler bağımsız olacaklarından bağlı cümleyi oluştururlar.

♦ Sandım ki söylediklerimi dinleyecek.
Temel cümle Yan cümlecik

(Söylediklerimi dinleyecek sandım.)

□ Cümle içinde tırnak içinde yazılacak alıntı cümleler de cümlecik görevinde sayılır. Bunlara iç içe girişik cümle denir.

♦ Öğleyin yemek yemedim, dedi genç adam.

İç cümlecik temel cümle

♦ Öğretmen: “Bugün sınavlarvar.” dedi.

En az iki cümlenin sıralanmasıyla oluşan ve aralarındaki anlam bağıntısı bağlaçlarla sağlanan cümlelere “bağlı cümle” denir.

♦ Çok konuştu: // ama onu ikna edemedi.

1 .cümle bağlaç 2. cümle

♦ Seninle gelirim; // fakat bir şartla.

□ Bağlı cümleler de ortak öğeli olabilir.

♦ Bu durumdan kurtulmak için çareler arıyor, fakat bir türlü bulamıyordu. (Özne)

♦ Ne kendi geldi ne haberi. (Yüklem)

Aşağıdaki cümleleri inceleyerek, yüklemlerini ve eylem bildiren diğer sözcükleri gösterip yapılarına göre çeşidini belirtiniz.

♦ Her sabah Hisar Iskelesi’nden vapura binerdi. (Basit)

♦ Bursa’yı arkada bırakıp ovalara daldık. ( )

♦ Beni sevgiyle selâmladı, elimi sıktı, hatırımı sordu, ( )

♦ Mehmet Ali, bavullarını duvarın dibine koydu ve sonra dışarı çıktı. { )

♦ Yarın işin varsa, daha sonra görüşelim. ( }

♦ Öğretmenine ödevini yapmadığını söyledi.

Yüklemi sonda olan cümlelere “kurallı cümle” adı verilir.

Burak dün dershaneye gelmedi.

Okullar yarın tatil olacak.

Kurallı cümlelerde öğeler, önem sırasına göre sıralanır ve en önemli öğe yüklemden önce bulunur: Yüklemden önceki öğe vurguludur,

Tuğçe, yarın okula kardeşini götürecek.

Tuğçe yarın kardeşini okula götürece

Yüklemin bildirdiği yargının geçerli olduğunu ya da eylemin yapıldığını belirten cümlelere denir.

Okullar eylül ayında açılıyor.
Sınıfımızın en çalışkanıydı o.
Bugün çok işim var.
Ayşe oldukça başarılıydı.
Söylediklerini anlamadım değil, (anladım)
Bu yemek de yenmez mi? (yenir)